O Sorriso de Daniel. Románico Galego

VI Encontro Arqueolóxico do Barbanza

2012-02-20T11:12:00.001+01:00

Vaise Celebrar o VI encontro Arqueolóxico do Barbanza.

E será o vindeiro fin de semana, 25 e 26 de febreiro na Casa da Cultura Ramón Martínez López de Boiro

Inaugurarase ás 10.30h do sábado 25 de de febreiro e haberá intervencións todo ao longo do día.
Ás 21h. Presentaranse as exposicións Pioneiros da Nosa Historia, organizada por Card´Ville e tamén a de Beleza Esquecida organizada por ACAB e que conta co apoio de O Sorriso de Daniel.

Durante o domingo o traballo continuará ao longo da mañá.
E non quedará aí porque no seguinte fin de semana haberá visitas guiadas ao Castelo de Pambre, Vilar de Donas, Museo de Melide e ao Parque Arqueolóxico de Campo Lameiro.

Un bo sitio para informarse é o Centro Arqueolóxico do Barbanza.

www.centroarqueolóxicodobarbanza.org

Un bo sitio para informarse é o Centro Arqueolóxico do Barbanza.
www.centroarqueoloxicodobarbanza.org

Crónica da V Xeira Románica. Na procura do románico de Lucus Augusti

2012-02-14T00:13:00.004+01:00

Xentes que viñan de Vigo, de Pontevedra, da Coruña, de Ourense, de Santiago de Compostela, de Sada, de Ordes, de Vilagarcía de Arousa, de Brión, de Catoira, de Sarria, de Cambre, de Coles, de Castroverde, da Baña, de... déronse cita ás 10.30h diante da facultade de Veterinaria de Lugo.
Xa estaban alí para recibilos os que serían os nosos guías: Carola e Casimiro.
Alguén que pedira puntualidade británica chegou cun retraso que nos permitiu intuir que era británico-xibraltareña. A desculpa a habitual: o desencontro co navegador do coche.
O frío non o mencionaremos. O Románico extremo é para ánimas esforzadas.

Era día de Santa Baia e collimos o Camiño Primitivo cara Santa Baia de Bóveda.
Primeiro privilexio: os domingos Santa Baia de Bóveda non abre. Pero Casimiro -o guía habitual do monumento- perdeu amablemente a mañá do domingo en acompañarnos e guiarnos.

Casimiro, gardés e guía de Santa Baia, fala para o grupo de O Sorriso de Daniel.

E Santa Baia abriuse e, coma sempre que sucede tal cousa, foi unha festa entrar naquel lugar cheo de interrogantes feitos con verdes de Verona e no que se poden ver os trazos felices coutados na Pontata e na Giornata.

O grupo de asistentes á V Xeira escoita as explicacións de Carolina Casal

Carola tirou o caderno do peto, para non esquecer ningunha teoría, ningún dato. E foi de moita axuda.
Hai tanto que contar!
Casimiro falounos da cámara bufa, de mananciais, das drenaxes e de tantas cousas que sabe. Sábeas porque traballa alí e sobre todo porque lle quere a Santa Baia e porque hai moito tempo participou na elaboración da planimetría de algunha das campañas de recuperación do monumento.

No frío buscabamos desesperados unha raiola de sol mentres falabamos de iconografía, de Ceres e de Isis, das distintas etapas construtivas, da descuberta do edificio e das perdas que se produciron nos suscesivos desentullos...

A conclusión resúmese en tres palabras: Quod nihil scitur.

Casimiro explicando ante a porta de acceso

Non sabíamos que sobre as nosas cabezas misaba naquel momento na actual igrexa parroquial D. Nicandro Ares. Soubémolo cando subimos a recoller das mans de D. Manuel as chaves de San Miguel de Bacurín. Algunhas páxinas nos ten dado D. Nicandro sobre a Diócese de Lugo.

Trala longa conversa subimos a onde estivo o segundo corpo do edificio e tivemos un momento para lembrar o bo traballo de Manolo Gallego Jorreto e de César Portela.

Na zona alta, onde estivo o segundo corpo do edificio.

Fumos ata a oficina de Turismo e demos grazas pola caloriña e polo que alí puidemos ver. Dentro queixámonos do pouco que se coñece Santa Baia en Galicia e falamos de que hai que insistir na necesidade de coidalo e de difundir o seu extraordinario valor.

A quén lle insistimos? hai alguén aí fóra?

Dentro da oficina de turismo.

Fúmonos da aldeíña de Santa Baia, tan coidada... Que bo exemplo para copiar!

E fixemos o camiño polos vieiros fermosos que discorren entre as dúas parroquias.

Descubrimos o interior da igrexa de San Miguel de Bacurín.

O grupo disfrutando dos privilexios da chave que D. Manuel nos deixara.

Tivemos a tentación -coma sempre- de mover o retablo para ver o que oculta. Tentacións non faltan nunca nas Xeiras Románicas de O Sorriso de Daniel.

Columna da xanela da ábsida oculta tras o retablo.

Falamos da talla dos capiteis do arco triunfal, finísima. Tan fina que ao mellor nin se fixeran no obradoiro da igrexa. Falamos da vía Tolosana e do movemento dos talleres de canteiros.

Capitel do muro sur.

Buscamos cos ollos e as mans a decoración sogueada e/ou perlada da Portada Occidental.

Na Porta occidental

Recoñecemos o estilo lugués dos tímpanos bilobulados na porta sur.

Porta Sur

A éxtase chegou na ábsida.

Empezamos a escoitar as hipóteses sobre o plan iconográfico. Ulo? Cal sería? Hai sempre plan iconográfico? Estamos a tempo de descubrilo antes de que o paso dos anos esvaia a talla? E todos a mirar para Carola e para Sonia para poder ver con ollos máis sabios. E Carolina e Sonia a pedir un escaleiro para mellor ver os canzorros e os capiteis...

Deixamos atrás San Miguel de Bacurín, e o seu camiño Primitivo e voltamos á cidade de Lugo a xantar.
E despois de xantar produciuse o encontro coa vella Sé Catedralicia á que nos achegamos pola porta de Santiago. Benditas as mans que limparon o seu rostro.

E aí comezou a visita guiada por D. César Carnero.

O grupo de O Sorriso de Daniel ante a Fachada da Catedral

Que sexa o Delegado de Patrimonio da Diócese o que nos guiase seguramente é un privilexio que non mereciamos. Pero que sen dubidar aproveitamos. Subimos as escaleiras do Pazo Bispal para mellor ver a traza da xirola, asomámonos á piscina recentemente descuberta por detrás da cabeceira. E entramos á Catedral pola fachada norte. Por onde senón o podía facer O Sorriso de Daniel?

Na porta norte da Catedral, baixo o Pantocrator.

D. César levounos directos á Capela Maior. Os andamios acaban de ser desmontados e vimos que coa limpeza das pinturas da bóveda hoxe a de Lugo é unha "Catedral a ceo aberto".

Capela Maior da Catedral de Lugo

Falouse da sorte que é poder ver a sillería de Moure colocada non seu lugar de orixe.
Falouse das proporcións das naves, dos usos do triforio. Falouse dos magníficos retablos de Cornelius de Holanda e fumos saudar a Nosa Señora dos Ollos Grandes na súa maxestuosa capela.
E sempre D. César coas chaves na man.

D. César Carnero explicando a ampliación da Nave.

Saímos ao Claustro e quedáronnos os ollos prendidos no frontal de Saamasas.

Fragmentos do frontal de Saamasas.

E de alí de volta ás naves da Catedral. Ao fondo unha luz chamaba por nós. Seguímola e levounos á porta do Museo Diocesano.

O Grupo percorre a nave polo seu lado sur.

Un podería ir ex-profeso ao Museo Diocesano aínda que máis non fose que para ver o Crismón de Quiroga pero, na imaxinería que garda, hai pezas que poden facer a felicidade de calquera "devoto da arte románica".
O feito de estaren as pezas no Triforio dende logo aumenta o interese da visita.
E escoitamos de Carolina o que nunca pensamos que oiríamos. Dixit Carolina "esta peza non sabemos de qué expolio provén". Esvarou verbalmente Carola pensamos todos. Ela tan partidaria de musealizar! Algúns de nós sempre coa teima de que o románico rural se vexa no rural cando isto sexa posible...
Dúas correntes dentro da asociación que algúns pensarán que son irreconciliables e que a nós nos aportan máis horas de alegre conversa que momentos de total desencontro.

E as Virxes mediaveis, os Cristos románicos, a pequena lámpada votiva prenderon nos nosos ollos.

Visitamos a magnífica sacristía barroca e vimos que no barroco non é ouro todo o que reloce e onde menos se espera pode haber un tímpano románico reutilizado.

Entrada á Sacristía.

Cruzamos novamente á ala norte na procura da exposición que comisariaron D. César Carnero e Carolina Casal e que estaba na capela do Pilar.

E a bandeira de Galicia -sempre tan pegada ao emblema da diócese de Lugo- cubriunos a todos. Tivemos saudade do báculo de San Martiño de Mondoñedo, oímos o estrondo da francesada en Monforte de Lemos e sorprendémonos coa pedra negra que foi ara da Capela da Nosa Señora dos Ollos Grandes.
E entre todas estas cousas a grande e impresionante custodia de Sáenz de Buruaga. Alí estaba. Posta á altura dos nosos incrédulos ollos. Aquí un anel, alá unha pulseira, máis arriba un colgante. Sempre a devoción luguesa engarzada por finas mans no receptáculo que alberga a Sagrada Forma en exposición permanente.

E tras recoller os catálogos da exposición Hoc Hic Mysterium... O esplendor da Presenza marchamos ás présas porque a noite caera. O camiño de volta para a casa era moi longo.

Despedímonos de D. César -con quen quedamos en débeda publicamente recoñecida- e de Carolina a quen agradecemos sempre o seu apoio e entrega con esta asociación. Queda tamén dito.

E fúmonos re-pensando as verbas do Evanxeo de Lucas que Monseñor Alfonso Carrasco, Bispo de Lugo, cita no catálogo:

Benaventurados os ollos que ven o que vós vedes!

V Xeira Románica. Na procura do románico de Lucus Augusti

2012-01-31T17:52:00.005+01:00

Cando?
O domingo 12 de febreiro imos a Lugo!

O Programa?
10.30h. Xuntámonos diante da Facultade de Veterinaria de Lugo (Avda Carballo Calero SN).
11.00h. Santa Baia de Bóveda.
12.30h. San Miguel de Bacurín.
Se hai tempo antes de xantar daremos un paseo pola Muralla da bimilenaria Lucus Augusti.
14.30h. Xantar.
16.00h. Visita á Catedral de Lugo.

Quén nos guía?
Carolina Casal (a nosa Carola).
Poderá amosarnos así a Casa na que agora traballa. Porque -para os que non estean informados- trocou hai uns meses os claustros de Samos polas naves da Catedral de Lugo. Seguro que esta nova xa chega tarde porque saberedes que hai pouco comisariou unha exposición na Catedral -xunto con D. César Carnero-. Esta exposición forma parte da visita da tarde.

Hai o ruxe-ruxe de que D. César Carnero -responsable de Patrimonio da diócese de Lugo- se non lle xorde algunha actividade de última hora que llo impida tamén nos acompañará.

Canto custa a actividade?
15€ para socios.
20€ para non socios.
Este prezo inclúe o xantar en Casa Manjer.
Primeiro prato: variado de Polbo, Empanada e Tortilla.
Segundo prato: a escoller entre carne de agulla asada ou peixe do día.

Postre e bebidas.

Eh, e se non queremos xantar co grupo?

Daquela non hai máis que avisar de que faremos o xantar pola nosa conta. Aínda que advertimos que a compaña sempre mellora sensiblemente a calidade das viandas. Nese caso os asistentes só terán que abonar 5€.

Cómo me anoto?
Envía un mail a osorrisodedaniel@gmail.com cos seguintes datos:
a) Nome e apelidos de cada unha das persoas que asistan.
b) Enderezo electrónico de cada unha das persoas que asistan.
c) Tfno móvil de cada unha das persoas que asistan.
d) Aclaración de se no segundo prato se prefire peixe do día ou carne asada.

Hai prazas limitadas?
Si. Tanto Santa Baia de Bóveda como a visita que imos facer á catedral obríganos a limitar o grupo a un máximo de 40 persoas.

Hai unha data límite para se anotar?
O 10 de febreiro.

E aos que acudades conducindo temos que pedirvos un favor: facédeo con xeito.
Lembrade que o románico é para vivilo!

PostData (6 de febreiro).- Neste momento agotáronse as prazas e a lista de espera é xa de 20 persoas. Se queres enviar a ficha por se houbese baixas faino igualmente.
Oxalá nos poidamos encontrar nalgunha das nosas xeiras.
Moitas grazas a todos pola resposta á convotaria.

Crónica da IV Xeira Románica. Re-descubrir Compostela

2012-01-24T09:01:00.002+01:00

Dicía un autor "clásico" do que imos esquecer o nome: Era noche y sin embargo llovía.
Pois iso: era 22 de xaneiro, estabamos en Compostela e sen embargo o día era maravillosamente azul.

Os 25 inscritos do Grupo A citámonos na Praza do Obradoiro. Os 25 inscritos do Grupo B citámonos en Bonaval. As mesmas paradas para todos, os mesmos guías en cada sitio pero partindo cada un dun punto diferente da cidade.
Na cripta recibiunos Marga Vázquez Corbal. Sentímonos coma na casa con quen foi unha das fundadoras d´O Sorriso de Daniel.
Quixeramos fundila a preguntas: Cales son as obras que se van acometer no Pórtico? Cando se van facer? Xa non vai haber máis andamios practicables? Cando volveremos ver o pórtico da Gloria outra vez? Solucionarase o problema das filtracións de auga?
Quixeramos... mais non o fixemos. Fumos discretos. Por estar onde estabamos.

[Margarita Vázquez Corbal durante a explicación sobre o Pórtico da Gloria a un dos grupos]

Perdémonos polas salas do Museo da Catedral nunha visita que nos preparara Ramón Yzquierdo Peiró con quen ficamos en débeda. E cada un gardou na súa retina o que máis lle interesou. As xeometrías mateanas dun rosetón da vella fachada románica, a reconstrución do Coro Pétreo, a Anunciación do Mestre Pero, a Santa Ana coa Virxe e o Neno de Nicolás de Chaterenne, o Tímpano de Dna Leonor, os cabalos do cortexo dos Reis Magos que se rescataron da cimentación da escaleira do Obradoiro, un Santiago sedente e coroado...
Repousabamos tanta fermosura paseando polo claustro ao sol mentres nos preguntamos se por aqueles corredores volvería algunha vez o Códice Calixtino.

[Asistentes da IV Xeira Románica pasean pola ala norte do Claustro en dirección á porta do Tesouro]

E fixemos o camiño que separa a Catedral da igrexa de San Domingos de Bonaval nunha e noutra dirección para ver a exposición "Cerimonial, festa e liturxia na Catedral de Santiago".

[Asistentes da IV Xeira Románica ante algunhas pezas na igrexa de Bonaval]

O xantar foi demorado e disfrutado. Porque o lugar se prestaba pero tamén porque a compaña era moi do noso agrado. E o Grupo B agardou cunha paciencia franciscana aos retrasados do Grupo A para reiniciar a visita. Deu comezo a visita da tarde coas socias de O Sorriso de Daniel, Mercedes Pintos e Carolina Casal -unha guiando e outra apostillando-. Leváronnos de rúa en rúa, de praza en praza, de recuncho en recuncho. E onde menos pensabamos paraban para nos lembrar que alí houbo un hospital, ou que nesta rúa vivían os cambiadores, ou que velaí unha das casas máis antigas que Compostela garda...

[O grupo na Algalia de Abaixo]

Ou que hai aínda moitos recunchos nos que os turistas nunca chegan a perderse.

[Patio entre as dúas Algalias ao que se accede dende a de Abaixo]

Ou que ao pé dunha oliveira pisamos pedras onde o sábado era día de gardar. Foi momento para grandes saltos temporais e falamos de Bonet Correa e da Xoiería Noroeste que chegou a Compostela procedente de Puerta de Toledo en Madrid e houbo unha lembranza para o bo facer de Marián que merecía ter lugar de honra no gremio dos orfebres composteláns.

[Na Rúa de Xerusalem]

E de súpeto xa estabamos ás portas da Quintana e as tallas do Coro Mateano agardaban por nós alá ao fondo ao pé da Porta Santa.

[Na entrada á Quintana dos Vivos]

Qué extravagante e inoportuna nos pareceu a colocación dunha pista de xeo ao pé da cabeceira da Catedral.... O ruído que saía de dentro molestísimo. O impacto visual imposible de crer.
E rematamos onde tiña que rematar unha asociación coma a nosa unha visita a Compostela: diante da fachada de Praterías.

[Ante a Fachada Sur da Catedral tamén chamada de Praterías]

E por se fose pouco a Fundación Barrié de la Maza agasallounos cunha obra de D. Serafín Moralejo sobre o Pórtico da Gloria que empeza con estas palabras:
"O profeta Daniel está a sorrir, e faino quizais porque é mozo coma vós. Na Biblia preséntase, ademais, como avogado da xente nova..."
E remata con estas non menos acaídas palabras e que nós subscribimos:
"A extraordinaria sensibilidade, intelixencia e paixón polo coñecemento conduciron a Serafín Moralejo Álvarez ás máis altas cotas da carreira académica (Catedrático de Historia da Arte da Universidade de Santiago e Zóbel de Ayala Profesor da Universidade de Harvard), mais tamén espertaron nel unha xenerosa necesidade de compartir os seus achados e inquedanzas, xenerosidade da que este texto constitúe un inapreciable testemuño".
Cando aínda non pasaron 6 meses do pasamento do gran Mestre Moralejo algúns ex-alumnos presentes na IV Xeira lembraron con emoción as súas clases.

[Portada de O Pórtico da Gloria de Serafín Moralejo Álvarez. Edición da Fundación Pedro Barrié de la Maza coa que fumos agasallados]

E o Museo da Catedral gardara tamén para cada un de nós un estimable agasallo: un catálogo da exposición Domus Iacobi.

[Portada do Catálogo dunha das importantes exposicións coas que a Catedral de Santiago de Compostela celebrou o seu 800 aniversario.
Domus Iacobi. A Historia da Catedral de Santiago comisariada por Ramón Yzquierdo Peiró]

E co libro na man volvemos ver as figuras de Isaac e Abraham que, procedentes da fachada occidental da Catedral, están en poder da familia Franco no Pazo de Meirás. E sentimos que algo non vai ben na custodia do Patrimonio neste país.

GRAZAS a todas e todos os que participastes, aos que quixestes anotarvos e xa non quedaban prazas, a Radio Voz e á Radio Galega que nos abriron os seus micrófonos e a cantos nos axudaron para que a IV Xeira Románica sirva cando menos para mellorar a V Xeira Románica.

E tal como nos despedimos en Praterías despedimos tamén esta crónica: Ata Lugo!

A Ribeira Sacra: Patrimonio da Humanidade (non só das empresas eléctricas).

2012-01-16T15:42:00.000+01:00

Esta semana publicouse en El Progreso de Lugo a nova de que unha empresa eléctrica quere comezar as obras para unha nova central no Sil.

[http://elprogreso.galiciae.com/nova/142874.html]

Cando soubemos das súas intencións enviamos unha carta á Consellería de Cultura solicitando que fixesen canto estivese na súa man para preservar a Ribeira Sacra e que non se permitisen obras que comprometesen para o futuro a declaración de PATRIMONIO DA HUMANIDADE que tanto ben faría para o seu mellor coñecemento e conservación.

A carta pódese consultar neste mesmo blog: http://www.osorrisodedaniel.blogspot.com/2011/08/extrememos-os-coidados-para-que-ribeira.html.

Pasados uns meses recibimos a contestación da Consellería de Cultura (daquela aínda había Consellería de Cultura neste noso país). Hoxe poñémola aquí a petición dos amigos do facebook que se interesaron polo contido da mesma.

Poñémolo en imaxes para que non haxa ningún tipo de manipulación na transcripción.

IV Xeira Románica. Re-Descubrir Compostela

2012-01-13T17:09:00.000+01:00

Santiago desde el siglo XI, en los XII y XIII sobre todo

y aún en el abigarrado otoño de la edad media

es un taller de arte, un obrador de cultura

donde se contrastan todas las lenguas,

un fabuloso mercado con rica y entonada burguesía,

un centro religioso compuesto

por una pléyade de monasterios e iglesias

entorno a una impar catedral

resumen y definitiva y clásica forma de la plástica románica.

Ramón Otero Pedrayo

O Sorriso de Daniel convoca a súa IV Xeira Románica e faino esta vez cunha xornada Compostelana.

Cando será?
Será o domingo 22 de xaneiro.

Quén pode asistir?
Calquera persoa -socio ou non de O Sorriso de Daniel- que estea interesada en coñecer unha parte da Compostela románica.

Cal é o programa?
10.30h. Visita ao Pórtico da Gloria (guiada por Margarita Vázquez Corbal, coordinadora do Programa de visitas do Pórtico Virtual da Fundación Barrié de La Maza e socia fundadora de O Sorriso de Daniel).
11.00h. Visita guiada ao Museo da Catedral de Santiago.
Aviso para navegantes que pensen que o teñen moi visto: O museo remodelou dous andares recentemente e conta cunha exposición permanente anovada con motivo da celebración do 800 aniversario.
Visita á exposición Cerimonial, Festa e Liturxia na Catedral de Santiago (San Domingos de Bonaval).
14h. Xantar no restaurante A Moa 32.
16.00h. Visita guiada pola alma da Compostela románica a cargo de Miguel Anxo Seixas.

Miguel Anxo Seixas (Arzúa, 1960) foi comisario da exposición Galicia, O Sorriso de Daniel do Consello da Cultura galegoa e autor da magnífica guía Santiago y Galicia da Editorial Límite Visual entre outros moitos traballos que ten realizado tanto como comisario de exposicións, editor e sempre como estudoso atento á cultura galega.

E o xantar?
Xantaremos en Restaurante A Moa 32 (Rúa de San Pedro).

Menú:
1. Entrante variado.
2. bacallau confeitado con cirolas, pil-pil de alfábega e cachelos
ou
carrilleiras de ibérico ó Amandi con Castañas e patacas fritidas.
3. Froitas de Tempada con xarape de azafrán, canela e cremoso de mascarpone
ou
brownie con noces, salsa de chocolate branco e xeado de froitos vermellos.

Inclúe viño e café.
Hai unha alternativa de menú vexetariano.

A qué hora remataremos?
Sobre as 18h aproximadamente.

Cómo me inscribo na xornada?
Enviando un mail antes do día 19 de xaneiro a osorrisodedaniel@gmail.com no que debe figurar
a) Nome e apelidos de cada unha das persoas que vaian asistir.
b) un correo electrónico e un teléfono de contacto.
c) confirmación de que xantarán co grupo de O Sorriso de Daniel ou confirmación de que o farán fóra do grupo e menú elixido.

Hai prazas limitadas?
Si. O grupo non pode exceder as 25 persoas. Así que o mellor é inscribirse canto antes.
E só se formaría un segundo grupo se se completase con tempo suficiente de xestionar entradas e reservas.

Canto teño que pagar?
Se xantas con nós o prezo é de 30€.
Se non xantas o prezo é de 5€.
O prezo inclúe entradas aos lugares que se visiten.

A quen lle estamos agradecidos?
A Ramón Yzquierdo Peiró, director-ténico conservador do Museo da Catedral, que nos facilitou toda a axuda para organizar a visita.
A Margarita Vázquez Corbal, coordinadora do Programa de visitas do Pórtico Virtual da Fundación Barrié de La Maza, que fixo o propio no Pórtico da Gloria.
A Miguel Anxo Seixas, porque ver Compostela na súa compaña sempre é garantía de descuberta!

E aos que acudades conducindo temos que pedirvos un favor facédeo con xeito. Lembrade que o Románico é para vivilo!

Carta Románica aos reis magos de San Fiz de Solovio

2011-12-12T08:02:00.000+01:00

Ao ver a estrela sentiron grandísimo gozo e, chegando á casa, viron o neno con María, súa nai, e de xeonllos adorárono, e abrindo os seus tesouros, ofrecéronlle en agasallo ouro, incenso e mirra.

Mateo, Cap 2,

Queridos Reis Magos de San Fiz de Solovio:

Escribímosvos esta carta nun ano de moitas incertezas e inquedanzas, sabedores do moito que se falará nesa rúa compostelana de cómo andan os mercados e supoñéndovos moi ben informados ao respecto.

É por iso que non imos pedir nada que custe diñeiro. Para qué? Se mesmo as subvencións para asociacións coma a nosa aparecen e desaparecen no DOGA como estrelas fuxidías no ceo.

Así que queremos que nos traiades:

Ánimo para seguir descubrindo o románico galego polos innúmeros camiños faltos de sinalización.

Badaladas nas campás das nosas igrexas que anuncien que seguen vivas.

Compañeiras e compañeiros novos que nos axuden a facer cada día máis cousas.

Dicionario do románico galego. ¿Será moito pedir? Igual con esta nos pasamos (estamos dispostos a ir á Biblioteca as veces que faga falta).

Enderezos electrónicos e do facebook para estar sempre en contacto coa xente que gosta do noso románico.

Fe nas nosas forzas para rematar os traballos que temos comezados.

Guía didáctica do Románico de Monterroso. Confesámolo: O ano pasado pediulla o alcalde aos Reis Magos de San Salvador de Valboa e nós, con toda a vontade, puxémonos a facela pero aínda non a demos rematada e polo noso moito tardar vai pensar o señor alcalde que os vosos colegas de Valboa lles deixaron carbón aos nenos e nenas de Monterroso.

Harmonía nas contornas das nosas igrexas (que se ve cada cousa…)

Iconografía que non nos falte.

Jazz-band que poña música nas igrexas onde xa non hai órgano.

Karma positivo para non impacientarnos mentres agardamos por un Plan de Conservación e posta en valor do Románico galego (xa saben os parlamentarios e parlamentarias galegas que o queremos que a eles tamén lles escribimos cartas!).

Labazadas de agarimo cando nos equivoquemos.

Mans para traballar.

Novas boas que poidamos celebrar.

Ña nai! Qué difícil é esta…

Opinións acertadas.

Paciencia para seguir investigando a qué hora é a misa nas igrexas románicas e poder velas abertas.

Querer. Porque querer é poder.

Ruínas non... Diso xa temos en Pardollán e nalgún sitio máis que iremos descubrindo este ano.

Sabencia para facer o mellor en cada momento.

Técnicos e técnicas que nos aconsellen ben.

Unha unísona e unívoca unidade útil para traballar xuntos.

Vagar para ir coñecendo os moitos camiños e os poucos libros que levan ás igrexas románicas que tanto nos gustan.

Xornais e xornalistas sensibilizados coa salvagarda do noso Románico.

Zume da terra que viu nacer o románico galego.

Será moito pedir?

Cos nosos mellores desexos para este nadal de 2011 e con todas as esperanzas postas no 2012, sempre vosas e vosos

O Sorriso de Daniel
Asociación do Patrimonio Románico

www.osorrisodedaniel.org

osorrisodedaniel@gmail.com

Coñecer para querer, querer para coidar.

2011-09-13T08:37:00.000+02:00

O domingo 11 de setembro a Asociación O Sorriso de Daniel reuniuse en Padrón, na Casa de Rosalía, para celebrar a súa primeira Asemblea Xeral Anual.
Trala xuntanza e o xantar un grupo de socios achegáronse a visitar a igrexa de Santa María de Herbón. Unha obra que na opinión dos estudosos puido sair da man de canteiros que traballaron antes no mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro e que está moi influenciada pola obra do Mestre Mateo.

A chegada á igrexa de Santa María de Herbón non é doada.
Tal foi así que algunha persoa desta zona que quedara en acompañar ao grupo de O Sorriso de Daniel chegou tarde á cita por se ter perdido no percurso.
Na vila de Padrón nada anuncia que nas proximidades exista unha igrexa desta importancia e no percorrido que une a vila coa igrexa de Herbón non hai nin un só cartel que favoreza que as visitas se acheguen. Por suposto tampouco hai no exterior da igrexa ningún panel informativo que amose as características do edificio.
Por iso os membros de O Sorriso de Daniel acordamos enviar unha carta ao alcalde de Padrón solicitando a correcta sinalización dun monumento que está nas inmediacións do camiño Portugués.

E se isto o acordamos o domingo 11 o luns 12 enviouse esta carta por burofax ao concello de Padrón.

D. Antonio Fernández Angueira

Alcalde do Concello de Padrón

Rúa Longa 27

15.900 Padrón A Coruña

Santa María de Herbón, 11 de setembro de 2011

Da nosa estimanza:

A Asociación O Sorriso de Daniel naceu hai algo máis de un ano co ánimo de contribuir a divulgar os valores do Patrimonio Románico Galego.

No día de hoxe esta asociación celebrou a súa asemblea anual na Casa de Rosalía. Moveunos para escoller Padrón o seu románico e o poema de Rosalía que leva por título N´a Catedral, no que os seus versos iluminan aínda máis a fermosa obra do mestre Mateo.

A xuntanza tivo lugar no auditorio da Casa de Rosalía e pola tarde achegámonos ata esta fermosa igrexa de Santa María de Herbón.

Unha das cousas que chamou máis a nosa atención foi a falta de sinalización dun monumento desta importancia.

É por isto que nos diriximos a vostede para solicitarlle que o Concello de Padrón sinalice axeitadamente as rotas para acceder a ela dende a vila así como que instale un panel informativo ao carón da igrexa cos datos máis sobranceiros do singular edificio e tamén no punto máis achegado do Camiño portugués.

Os veciños dun concello polo que transcorre unha vía destas características cremos que merecen que se faga este esforzo para pór en valor un patrimonio como é esta igrexa de Santa María de Herbón.

Agardando que esta nosa solicitude contribúa a mellorar a xestión do patrimonio turístico do concello de Padrón, saúdao atentamente

Polo demais a asemblea de socios elixiu unha nova directiva que da o relevo a aquela que se encargara de poñer en marcha a asociación.

A nova directiva fórmana:

Presidente: Xan Rodríguez

Vicepresidente: Augusto Guedes

Secretario: Antonio Dieter Moure

Tesoureira: Carme Varela

Vocais:

Carolina Casal

Julia Martínez

Susana Fernández

Sonia Fernández

Chelo Castro.

Entre as decisións máis destacadas que se tomaron na xuntanza da Asemblea Xeral de Socios cóntase a de reforzar o ámbito de traballo da sección De-Ambulatorio Románico. Unha sección que fora creada para dar a coñecer o estado dalgúns dos edificios románicos que máis perigan polo seu abandono.

Esta sección realizou durante o mes de xullo do presente ano traballos de limpeza da igrexa e o adro de Santo Estevo de Pardollán (en Rubiá de Valdeorras) onde a maleza conseguira ocultar case por completo os muros da vella igrexa románica.

Asemade decidiuse continuar co labor de divulgar o patrimonio románico a través das Xeiras Románicas, actividade aberta á cidadanía e poñer en marcha unha páxina web para o románico galego, entre outras actividades alí aprobadas.

Extrememos os coidados para que a Ribeira Sacra sexa Patrimonio da Humanidade!

2011-08-23T15:43:00.000+02:00

Hoxe entregamos no Rexistro da Xunta de Galicia unha carta dirixida a D. Roberto Varela, Conselleiro de Cultura e Turismo.

Reproducimos o texto completo da mesma:

Á atención de D. Roberto Varela

Conselleiro de Cultura e Turismo

Xunta de Galicia

Galicia, 19 de agosto de 2011

Da nosa estimanza:

Coñecedores de que neste momento se atopan en exposición pública novos proxectos para desenvolver aproveitamentos hidroeléctricos no Miño-Sil queremos achegar a vostede a preocupación dos socios de O Sorriso de Daniel polo efecto que a posible aprobación destes proxectos poida ter sobre a máis que necesaria declaración da Ribeira Sacra como Patrimonio da Humanidade.

A Ribeira Sacra é un enclave que merece a máxima protección por parte da Xunta de Galicia pero que ademais non debe renunciar ao recoñecemento mundial que a declaración da Unesco pode virlle a supoñer.

A incidencia directa que isto supoñería no número de visitas á zona non se lle escapará ao seu departamento. Tampouco os beneficios que traería aos productos agrícolas que alí se colleitan –nomeadamente ao cultivo vinícola- que se vería directamente beneficiado por este nomeamento. Sendo así que á marca de Viticultura Heroica que acaba de serlle recoñecida viría a sumárselle o feito de vencellar a produción cun territorio declarado Patrimonio da Humanidade.

Dado que hai xa algún tempo o ICOMOS advertira da posibilidade de que esta candidatura non chegaría a bo fin se non se detiñan as obras hidroeléctricas que estaban a ser planeadas cremos necesario un posicionamento da Dirección Xeral de Patrimonio desa Consellería máis activo neste intre crucial no que os plans se atopan en exposición pública para formular alegacións.

Non desbotando a posibilidade de facer unha consulta novamente ao ICOMOS para poder valorar o seu actual posicionamente por esta instancia vimos a SOLICITAR:

QUE a Consellería de Cultura e Turismo dispoña que os técnicos de Patrimonio estuden en profundidade os proxectos e presenten cantas alegacións sexan precisas para garantir que ningunha obra que alí se execute poida privar no futuro á Ribeira Sacra de ser declarada Patrimonio da Humanidade.

Que non se antepoñan os intereses das empresas hidroeléctricas, que xa deberían sentirse recompensadas suficientemente cos resultados dos 107 aproveitamentos hidroeléctricos que o cauce do Miño-Sil soporta, aos intereses xerais dos actuais moradores da Ribeira Sacra e mais aos que están por vir, xerando un lucro cesante que non deben nin poden soportar.

Que en tempo e forma se presenten estas alegacións co obxectivo último de protexer o inmenso patrimonio románico que a Ribeira Sacra contén

E finalmente

Que a Consellería de Cultura e Turismo veña a dar o seu apoio á Candidatura da Ribeira Sacra como Patrimonio da Humanidade e que ese apoio se tanxibilice nun Plan de protección específico para o patrimonio que alí hai.

Atentamente

Augusto Guedes de Castro

Presidente de O Sorriso de Daniel

Foise Serafín Moralejo. Quedan con nós as súas ensinanzas.

2011-08-19T11:08:00.000+02:00

"... o sorriso do mozo Daniel,
co que a arte europea aprendeu outra vez a sorrir,
tras séculos de telo esquecido".

Serafín Moralejo Álvarez

Abondaría con poñer aquí esta cita para saber cánto lle debe esta Asociación ao profesor Serafín Moralejo.
Do que lle debe Galicia enteira non é doado botar a conta.

Sirvan estas palabras de Ana Blanco como lembranza garimosa nestes primeiros intres despois de saber do seu pasamento.

“As miñas lembranzas son as dunha alumna que na década dos setenta estaba a estudar na Universidade de Compostela Historia da Arte, nunha época difícil e chea de problemas.
De súpeto ven un home novo, serio, recen chegado dos Estados Unidos, que nos ía dar escultura española en 4º de carreira, e por riba ás nove da mañá. Chegou co seu maletín, puntual e o primeiro que nos dixo é que só sabía de románico e que polo tanto dedicaríamos todo o ano a esta materia e unha cousiña máis: que unha vez que entrara el na súa aula, que era a Aula Magna da vella universidade compostelán, non entraría ninguén máis.
Recordo esta aula ateigada de alumnos tódolos días, os seus gráficos que aínda os conservo, os exames que nos levaban a pensar e buscar camiños de influencia dos distintos talleres itinerantes dos mestres canteiros que traballaron ao longo do Camiño de Santiago.
Coñecelo coma alumna foi un honor, seguir as súas ensinanzas un inmenso pracer, e dicirlle onde queira que se atope que o seu labor non quedou en ermo, que el nos ensinou a amar, respetar e dar valor a esta arte románica tan representativa do noso pobo e que estamos na obriga de conservala.
Desde O Sorriso de Daniel estamos a traballar para que non se esquezan as obras deses vellos canteiros.
Descanse en paz”.

Ana Blanco
Socia fundadora de O Sorriso de Daniel
e
Alumna do Profesor Serafín Moralejo

Que a terra lle sexa leve ao seu corpo e que o ronsel do seu coñecemento non se borre máis!

http://www.elcorreogallego.es/santiago/ecg/muere-serafin-moralejo-primer-catedratico-espanol-harvard/idEdicion-2011-08-18/idNoticia-694096/

Estades convidados (vós) porque en Pardollán Traballamos (nós), escribímoslles (a eles) e facemos Festa (todos)

2011-08-06T16:54:00.001+02:00

O Santo Estevo subirá en procesión á vella igrexa
o 21 de agosto ás 12.30h.

Estades convidad@s porque o 21 tod@s somos desta parroquia!

Pode parecer outra festa patronal máis pero é moito máis ca iso: é unha mostra do compromiso duns veciños por salvar o seu Patrimonio. Ti podes amosarlle o teu apoio pola recuperanción da igrexa románica acudindo á festa.

A túa presencia axuda!

Despois de pasar o 23, 24 e 25 de xullo limpando o interior da Igrexa de Santo Estevo de Pardollán podemos dicir que estamos satisfeitos.

Vai para 50 anos que o Santo Estevo -nin ningunha outra das imaxes da parroquia- non cruza os dinteis das portas da vella igrexa románica. Baixáronse os santos para a hermida de Santo Tomás, fíxose unha igrexa nova e a igrexa románica entregouse á ruina.

Agora os veciños están dispostos a pelexar por unha das poucas igrexas románicas de Valdeorras e para demostralo subirán co Santo Estevo en Procesión pola empinada costa que separa a aldea da igrexa vella.
A eles se debe esta iniciativa. E tamén ao Sr Cura, D. Xosé, que cos seus 90 anos está collendo folgos para subir tamén el. E por suposto ao "incitador Xan" que dixo que despois de tanto esforzo limpando, este ano a festa non sería compreta se non se facía algo na igrexa en ruínas.

Dicimos que traballamos (nós) e é verdade

Quen somos nós? Nós somos os socios de O Sorriso de Daniel, os socios da Asociación de veciños Santo Estevo, membros do colectivo Niquelarte e os amigos que quixeron sumarse á limpeza de Pardollán.

Así estaba o lado sur da igrexa cando chegamos

Entre a maleza albíscase Susana Fernández que foi a instigadora de que fosemos a Pardollán.

e así o deixamos:

Así estaba a nave da igrexa cando chegamos

e así a deixamos:

Cando apareceron as lousas a emoción non se contivo.

Así estaba o lado norte cando chegamos

Onde era imposible furar para pasar unha persoa chegamos a descubrir as cruces dos que están alí enterrados porque así o deixamos

E onde parecía que había un maceteiro

descubrimos unha pía bautismal:

Dicimos Escribímoslles (a eles) e é verdade

Á corporación local de Rubiá mandámoslle esta carta:

Á atención da Corporación Municipal de Rubiá

Grupo Partido Popular e Grupo do Partido Socialista de Galicia

Santo Estevo de Pardollán, 25 de xullo de 2011

Da nosa estimanza:

O sábado 23 e domingo 24 deste mes de xullo as dúas asociacións abaixo asinantes procederon á limpeza do interior da igrexa vella de Santo Estevo de Pardollán así como tamén do seu adro.

O estado de abandono no que se atopa o edificio e as dificultades que hai para acceder a el fan que un dos elementos patrimoniais máis destacados do concello de Rubiá se atope en risco de desaparecer. É vontade de O Sorriso de Daniel, promotores desta actividade, e da asociación Santo Estevo de Pardollán, que asumiu como propia a proposta, non deixar que isto suceda.

Por esta razón SOLICITAMOS que o Concello de Rubiá colabore nestas tarefas que iniciamos de maneira urxente asumindo os seguintes traballos:

Rotulación indicadora do monumento en 4 puntos: saída da N120 cara Pardollán, desvío á esquerda cara Vilar de Silva e Pardollán, acceso polo camiño do cura e acceso dende Pardollán ao carón do lavadeiro.
Rotulación explicativa na igrexa. Os datos que figuren poden ser aportados pola Asociación O Sorriso de Daniel que ten como fin o estudio e divulgación do patrimonio románico galego.
Limpeza e melloras en puntos críticos do camiño do Cura e do carreiro de subida dende a aldea, mantendo as dúas como vías de tránsito peonil e sen facer ensanchamentos innecesarios así como mantemento das zonas agora limpas.
Inclusión en toda a publicidade turística xerada polo concello (impresa e para web) deste recurso turístico e patrimonial.

O importante impacto que esta actividade tivo nos medios de comunicación –entrevistas radiofónicas en Onda Cero e Radio Galega, reportaxe feita pola TV La Sexta, artigos en La Región, La Voz de Galicia, El País, Xornal de Galicia- debe agora ter unha correcta resposta dende o concello de Rubiá que agardamos se una a esta iniciativa cidadá que ten como único obxectivo que o edificio máis senlleiro de todo o concello volva a ter as atencións debidas.

Mentres tanto quedamos á súa disposición para unha reunión se o consideran preciso

Atentamente

E Dicimos Facemos Festa (todos) e é verdade

O domingo 21 de agosto ás 12.00h o Santo Estevo será levado polos veciños e veciñas ata a igrexa en ruínas. Lembrarán o día no que hai case medio século sacaron os santos da igrexa e os trasladaron á capela de Pardollán deixando atrás case 1.000 anos de historia.

Hoxe están dispostos a recuperar as vellas ruinas e a non permitir que desapareza o edificio que testemuña que alí se ergueu un dos templos máis antigos da Diócese de Astorga.

A música poñerana integrantes do grupo de gaitas Xarabal de Vigo que se suman a esta festa!

Comparte o orgullo de defender o románico galego

e participa na subida de Santo Estevo á vella igrexa!

O 21 de agosto tod@s somos de Pardollán!

Nós o 22 empezaremos novamente a traballar

para que a recuperación continúe.

De-Ambulatorio Románico
quere ser
unha voz que alerta,
unha man que axuda,
un corazón que alenta.

Santo Estevo de Pardollán: Borrar a ruína. Erguer o futuro.

2011-07-12T18:54:00.000+02:00

DE-AMBULATORIO ROMÁNICO

Santo Estevo de Pardollán é unha parroquia do concello de Rubiá (Ourense). Fórmana dúas aldeas: Pardollán e Vilar de Silva e xuntas non chegan a 40 habitantes.

Tivo unha igrexa que pola distancia aos dous nucleos de poboación quedou abandoada.

Santo Estevo de Pardellán pertence á diócese de Astorga e atópase nos límites do Parque Natural da Serra da Enciña da Lastra. Non lonxe dela pasaban os peregrinos que usaban o Camiño de Inverno e hoxe é xunto con Xagoaza dos escasos exemplos románicos que se conservan na zona de Valdeorras.

A igrexa corre serio risco de desaparecer, comida pola maleza que a rodea e pola auga que escorre polos muros, sen que haxa xa restos do teito de lousa que nun tempo tivo.

Que propón O Sorriso de Daniel?

En primeiro lugar facer unha limpeza da contorna da igrexa. O calendario de traballo que manexaremos é o seguinte:

¬ Sábado 23 de xullo.
11h. chegada a Pardollán. Subida á igrexa para comezo de limpeza.
14.30h. Xantar por conta dos participantes na limpeza na igrexa ou na área de xogos da aldea de pardollán.
16.30. Reinicio de traballos ata as 20.30h.
¬Domingo 24 de Xullo.
Continuaremos cos traballos de limpeza nos seguintes horarios:
10-14.30h e 16.30h-20.30h
¬Luns 25 de Xullo.
Visita guiada para os veciños da parroquia ás 11h e amigos que se queiran unir.

¬Domingo 31 de Xullo.
Visitas guiadas en Horarios de 11 a 13.30 e de 17 a 20h.

Cómo podes participar ou axudar?

¬Apuntándote na brigada de limpeza os días 23 e 24 (ou un dos días) mediante un mail a osorrisodedaniel@gmail.com.

¬Víndonos facer unha visita mentres traballamos (que dar ánimo sempre é importante) e nós habémolo agradecer.

¬Vindo a unha das visitas guiadas.

¬Enviando esta información á xente que penses lle pode interesar.

E non sendo socio? Igualiño. Porque o Patrimonio románico é de todos nós.

Rematará aquí a acción de O Sorriso de Daniel con respecto a Pardollán?

O compromiso da Asociación continuará. Este é o primeiro paso para acceder á igrexa e poder visitala con técnicos que orienten sobre cómo actuar e qué pasos dar.

Ponte en contacto con nós no correo osorrisodedaniel@gmail.com para recibir toda a información que precises. Contarémosche cómo chegar, onde durmir, qué outras cousas ver na zona se é que tes pensado estar por alí...

Contamos coa axuda de alguén?

Nesta actividade participará a asociación de veciños da parroquia de Pardollán "Santo Estevo" que nada máis saber das nosas intencións nos recibiron cos brazos abertos.
A nosa gratitude para eles.

DE-AMBULATORIO ROMÁNICO

quere ser

unha voz que alerta,

unha man que axuda,

un corazón que alenta.

Ante a desaparición do Códice Calixtino na Catedral de Santiago de Compostela...

2011-07-07T17:14:00.000+02:00

DE-AMBULATORIO ROMÁNICO

A asociación O Sorriso de Daniel, creada en 2010 para promover a defensa e divulgación do Patrimonio Románico, quere amosar a súa profunda desolación ante a desaparición do Códice Calixtino do Arquivo da Catedral de Santiago.

Non parece necesario, por sabido, extenderse sobre o incalculable valor do códice, o que representa como obra cimeira do Patrimonio Universal custodiado en Galicia e o que significa esta xoia bibliográfica na historia de Compostela e de Galicia.

A súa desaparición converte o ano no que se celebran o 800 aniversario da Catedral de Santiago, nun auténtico Annus Horribilis para todos os galegos e galegas, no que atinxe ao noso Patrimonio Material.

Agora é o momento de que dúas vías de traballo se abran, ao noso ver, e as dúas coa mesma intensidade e claridade nos obxectivos:

A primeira no ámbito da investigación policial coa soa ambición de recuperar o Códice e poñer a disposición xudicial aos responsables da súa desaparición.

A segunda no ámbito da xerencia do Patrimonio –eclesiástico e civil- no que se analicen moi polo miúdo cómo evitar estes actos que se producen con certa frecuencia aínda que case nunca afectan a pezas de un valor tan insólito e se poñan en práctica as medidas aprobadas.

Esta segunda vía de traballo, que debemos demandar de todas as institucións implicadas na salvagarda patrimonial, é quizais na que debemos incidir maiormente dado que o Patrimonio Galego é amplo e por veces atópase en situacións de pre-abandono que facilitan o expolio e a posterior entrada de pezas no mercado ilícito de arte.

Moitas igrexas románicas galegas viviron, e aínda están a vivir, ataques e roubos ante os que non debemos amosarnos indiferentes.

Por todo isto O Sorriso de Daniel quere poñer de manifesto o seu apoio a cantas medidas se adopten co fin de salvagardar o Patrimonio Galego.

Así mesmo queremos recordar que no mes de febreiro do presente ano entregamos aos Grupos Parlamentarios no Pazo do Hórreo unha carta na que demandabamos un Plan Galego para a Conservación e posta en valor do Patrimonio Románico. E faciamolo porque ao noso ver a Xestión do Patrimonio debe participar de catro elementos fundamentais:coñecemento, protección, conservación e divulgación.

Asdo.- A Xunta Directiva de O Sorriso de Daniel

Crónica Ilustrada da III Xeira Románica. Polas terras dos Andrade

2011-07-02T09:31:00.000+02:00

As axencias de meteo anunciaban unha alerta por calor. Aínda así houbo un grupo de valentes que se sobrepuxeron ás alertas e saíron da casa rumbo á III Xeira Románica. O primeiro encontro foi diante do edificio de Facenda en Salgueiriños (Santiago de Compostela). Puntuais todos, autobús e "Sorrisos" fumos collendo rumbo cara ao Norde. A nosa primeira cita: San Xoán de Vilanova no Concello de Miño. Como o bus era algo grande de máis non puido pasar por debaixo da ponte da vía do tren e fumos andando dende o apeadeiro de Perbes ata a igrexa. Ás once da mañá aqueles 300m non nos pareceron grande cousa xa que a calor non apretaba aínda. No adro da igrexa estaban os enviados de D. Henrique, o Sr Cura -para quen desexamos se recupere das súas doenzas- e as portas abertas de par en par. Estaban alí os que chegaron polos seus medios. E os que souberon da actividade pola Radio Galega e decidiron vir ver qué era aquilo das Xeiras Románicas. Grata a sorpresa e o encontro! Lixeiros corremos a ocupar os bancos.

E comezamos a escoitar as explicacións de Carlos de Castro, o noso guía. E soubemos que estabamos en boas mans. E falouse de San Martiño de Mondoñedo e de Santo Antolín de Toques e do año que se perdeu pero que un día houbo en San Xoán de Vilanova e das sucesivas modificacións que sufriu o templo. E Carola preguntou por unha posible orixe monástica e Carlos botou en falta as fontes documentais.

No exterior seguimos evocando o románico lombardo, e a Anunciada de Urueña e moito-moito-moito Catalunya. E cada un buscando por onde podía un pouco de sombra porque o sol xa empezaba a picar.

E collemos o bus e fumos dereitos para Santa María de Doroña. Alí xa nos esperaba a Sra Carme, enviada por D. Pablo, e dereitos a buscar o fresco do interior. E Carlos falou do románico pleno, das modificacións do templo... Sempre das modificacións. Das pinturas do románico e con el buscamos por debaixo dos altares barrocos os restos que quedan desas pinturas.

E saímos ao exterior. Un exterior cuberto que se agradecía polo sol que facía. E alí vimos o fermoso año que séculos máis tarde sería motivo de copia para os re-constructores de Caaveiro. E disfrutamos do pórtico insólito da igrexa de Doroña.

E de occidente a oriente, fumos buscando á ábsida e atopamos o pecado.

E pensamos que o que a boa ábore se arrima...

E de alí para a sombra amable de Breamo. No camiño houbo que despexar de coches os vieiros estreitos porque o autobús era longo de máis para o románico rural. Pero chegamos. E os grupos fóronse facendo por afinidades. Pola largura das sombras....

E no remate do xantar rodeamos a igrexa de Breamo para admirar as súas verdades e os seus enganos. A solidez do seus muros e os rosetóns que non teñen máis de 100 anos.

E por fin chegaron o Sr. Juan e a Sra Visita e puidemos franquear as portas...

E alí estaba dentro, orante, o canteiro que a fixo. Orgulloso coma Mateo da súa obra.

E os ollos enchéronsenos de detalles. E un sinalaba un capitel e outro un rosetón, e outras buscaban labirintos nos muros e aínda os había que non daban pousado os ollos en nada concreto porque o que máis lles gustaba era a proporción dos seus muros.

E desatouse a anarquía dentro de Breamo. Decían algúns... non sabiamos que fose tan fermosa. Decían outros... levamos anos tentando vela por dentro. E todos e todas disfrutaban. Uns cos ollos da cara. Outros cos obxectivos das cámaras.

E custou subir ao Bus e de alí para Monfero.

O eloxio da ruina....

As súas laudas sepulcrais...

E sempre buscando o fresco en calquera recuncho do grande mosteiro.

E tras pasar polos restos románicos da vella igrexa, -hoxe só un muro que terma dun claustro- por un intre deixámonos engaiolar pola grandeza do barroco. E enchemos o seu coro alto co noso abraio. Abraio pola súa grandeza. Abraio pola falta dun plan con data certa para a recuperación dun dos grandes mosteiros de Galicia. E houbo tempo para encontrarse coa Asociación de Amigos do Mosteiro de Monfero.

E na entrada mercamos a guía que con textos de Carlos de Castro e fotos de Adela García ven de publicar Espino Albar nunha fermosa iniciativa por dar a coñecer o noso patrimonio. Aínda que a ruína voe sobre os seus muros.

E se vos estades preguntando se hai futuro. A resposta é clara: Haino. E se non que nolo digan a nós que vivimos e vimos como Mara ía enchendo o seu caderno de viaxe.

A crónica da IV Xeira románica faina Mara!

E Coma sempres esta nosa crónica remata cun

GRAZAS

A D. Carlos De Castro polo magnífico percorrido

A D. Henrique e a D. Pablo -Srs Curas de Vilanova, Doroña e Breamo- por facilitarnos a entrada aos templos.

Aos amigos de D. Henrique que abriron Vilanova.

Á Sra Carme que nos agardaba en Doroña.

Ao Sr Juan e a Sra Virtudes por vir traernos as chaves de Breamo.

Á Asociación de Amigos de Carboeiro que nos agasallon co seu boletín.

A todos e todas que se sumaron a esta III Xeira por seren o alento que precisamos para traballar na organización da IV Xeira polo Románico Galego

III Xeira Románica. Por terras dos Andrade.

2011-06-12T23:13:00.000+02:00

O Sorriso de Daniel convoca a súa III Xeira Románica e faino esta vez cunha xornada polas terras das que foron señores os Andrade. Será o derradeiro domingo do mes de San Xoán (26 de xuño).

Quen pode asistir?
Calquera persoa -socio o non de O Sorriso de Daniel- que estea interesada en coñecer as igrexas de:

San Xoán de Vilanova (Miño-A Coruña).
Santa María de Doroña (Vilarmaior-A Coruña)
San Miguel de Breamo (Pontedeume-A Coruña)
Mosteiro de Monfero (Monfero-A Coruña)

E todo isto coa guía de un dos seus mellores coñecedores: D. Carlos de Castro.
Carlos de Castro Álvarez (natural de Castil de Vela (Palencia). Licenciado en Filosofía e Letras pola Universidade de Valladolid. Profesor de Xeografía e Historia do IES Breamo de Pontedeume (A Coruña).
Publicou entre outras moitas obras Igrexas románicas da Comarca do Eume, El monasterio de S. Juan de Caaveiro: Historia y Arte, La iglesia de Santiago de Pontedeume, Historia y Patrimonio artístico y Calles, Plazas y jardines de Pontedeume, denominación, morfología y actividad en el espacio público.

Cal é o programa?

Ás once da mañá o profesor De Castro presentaranos a igrexa de San Xoán de Vilanova que nas súas palabras é "unha das tres igrexas románicas galegas, xunto a San Martiño de Mondoñedo e Santo Antolín de Toques, nas que se advirte a influencia do denominado románico lombardo".

Ás doce da mañá visitaremos Santa María de Doroña no Concello de Vilarmaior da que o noso guía di en Igrexas Románicas da Comarca do Eume "O aspecto xeral é o dunha igrexa cunha certa desproporción nas súas tres medidas fundamentais, que sufriu numerosas reedificacións, sen que perdera, no seu conxunto, o carácter de construción románica. A espadana, situada nun lugar que non soe ser o habitual, e o pórtico, elemento que deber ser norma xeral nas igrexas románicas e que contén unha portada co Agnus Dei no tímpano, contribúen a darlle unha certa personalidade".

Ás 13.30h chegaremos a San Miguel de Breamo onde xantaremos de campo no entorno da igrexa que ten bancos e mesas dispostos para iso (no caso de que a previsión de Meteo fose de chuvia buscaremos un restaurante onde facelo) para a continuación visitar a igrexa de San Miguel un fermosísimo exemplo do noso románico aínda que infrecuente nalgunha das súas solucións.

Ao rematar de ver Breamo poñeremos rumbo ao Mosteiro de Monfero (as orixes do cal se remontan ao século X) para alí encontrarnos con membros da Asociación de Amigos do Mosteiro de Monfero e -gardádenos o segredo- é posible que xa poidamos coñecer unha publicación sobre o Mosteiro preparada polo noso guía e que neste momento está na imprenta.

Haberá autobús?
No caso de que un número suficiente de persoas se interesen por ir en autobús este sairá ás 9.30h de Salgueiriños en Santiago e o prezo da praza de bus custará 12€ por persoa.
Pregamos o uso de este medio para axilizar os traslados entre as igrexas.

Cómo me inscribo na xornada?
Enviando un mail ao enderezo osorrisodedaniel@gmail.com no que debe figurar
a) Nome e apelidos de cada unha das persoas que vaian ir.
b) Un correo electrónico e un teléfono de contacto.
c) A confirmación de se usarán o bus.

Lembrade que o xantar ao ser no campo de San Miguel de Breamo cada un deberá levalo pola súa conta.
E aos que finalmente decidan ir en coche facédeo amodiño porque o Románico é para vivilo!

A vontade e o orgullo de ser de Pesqueiras.

2011-04-26T22:15:00.000+02:00

O domingo de Pascua un grupo de socios de O Sorriso de Daniel acudimos á chamada de Xosé Lois García para acompañar ás Xentes das terras de Chantada que convocaban unha xornada para reivindicar a vella igrexa de Pesqueiras.

Xa percorréramos outras veces a estreita corredoira que une a igrexa coa estrada que baixa ata o encoro de Belesar. É fermoso e bastante chan o camiño entre vellos castiñeiros. Algo molesto para alguén que non pode andar un bo treito cando o coche non permite avanzar por un vieiro sen asfaltar.

Noutras ocasións xa puideramos ver a súa fermosa ábside, a súa espadana ou xa se nos alegrara o corazón coa súa porta do muro sur.

Mesmo xa puideramos contemplar as pinturas restauradas do seu interior trala cortina de finísima malla que lle impide o paso ao presbiterio aos abundantísimos morcegos.

Todo isto témolo feito con grande esforzo para chegar ou guiados pola man amiga dun veciño –un veciño que ben podería ser o autor de Simboloxía do Románico de Chantada

En chegar a Pesqueiras hai un algo de misterio e de segredo.

Nin a sinalización, nin o camiño, nin por suposto o atopar sempre as portas pechadas, permiten disfrutar de Pesqueiras tal e como se merece.

Grata sorpresa! O domingo ducias de persoas estaban ao redor da igrexa ou dentro dela. Un cento moi longo…

Non era festa, aínda que a xornada foi moi ben adubiada coa música do grupo O Trícole de Sober a quen se lle debe agradecer o fermoso repertorio que alí soaba certamente magnífico. Vese que os canteiros románicos algo debían saber das leis da acústica.

Estabamos convocados para compartir a paixón polo románico e para mandar unha mensaxe: ¡queremos que o noso patrimonio se conserve, que se difunda e que sirva para dinamizar a economía do noso territorio! ¡Queremos máis vida para o románico! Queremos que esta igrexa de Pesqueiras e outras que coma elas hai por Galicia adiante se enchan de vida.

E para iso hai que deseñar, hai que orzamentar e hai que executar.

Houbo tempo para que se aplaudisen estas demandas na voz de Xosé Lois García.

Quizais porque en O Sorriso de Daniel lles mandáramos unha carta aos nosos Parlamentarios con todas estas demandas fumos convidados.

Fumos como convidados e voltamos para a casa sabedores de que dende o domingo todos os que alí estabamos –nós tamén- somos un pouco de Pesqueiras.

Todos e todas sentimos a perda dos bens que alí houbo e xa non están.

Todos e todas nos alegramos coa restauración das pinturas ou coa reposición do teito.

Todos e todas queremos ver cómo a administración se compromete a mellorar as condicións de monumentos como a igrexa de Pesqueiras.

Non somos ilusos. Sabemos que o que sucedeu en Pesqueiras este domingo non é tsunami que faga mudar de inmediato a Xestión do Patrimonio pero é un movemento imparable. Cada día somos máis os que vemos no Patrimonio de Galicia unha oportunidade que moverá moitos sectores económicos e unha regalía para os nosos ollos.

¡Grazas á xente de Pesqueiras e de Chantada por nos convidar!

¡Grazas por compartir e defender o que os seus maiores nos deixaron en herdanza colectiva!

Antonio Moure Areán -Vicepresidente de O Sorriso de Daniel- contestando unhas preguntas á TV.
http://www.youtube.com/watch?v=j_u2W8LGfkc&feature=youtu.be

Vocabulario imprescindible:

Deambulatorio: Corredor circular que, nalgunhas igrexas, rodea o altar maior por detrás.

DE-Ambulatorio Románico: Sección creada pola asociación O Sorriso de Daniel para reivindicar a conservación dos edificios do patrimonio medieval galego que se atopan en peor estado.

De-Ambulatorio Románico
quere ser
unha voz que alerta,
unha man que axuda,
un corazón que alenta.

Carta aberta aos Parlamentarios Galegos

2011-02-09T22:34:00.000+01:00

No día de hoxe -mércores 9 de febreiro de 2011- O Sorriso de Daniel ven de entregar a presente carta no Rexistro do Parlamento Galego dirixida aos tres grupos parlamentarios.

Transcripción:
Á atención do Grupo parlamentario do Partido Popular

Á atención do Grupo parlamentario do PSdeG-PSOE

Á atención do Grupo parlamentario do BNG

Diomondi (O Saviñao), 6 de febreiro de 2011

Da nosa estimanza:

Ao pé das pedras caídas da fachada do Pazo Bispal de San Paio de Diomondi dirixímonos aos nosos representantes no Parlamento de Galicia para facerlles chegar o noso profundo disgusto polo estado de abandono no que se atopa unha boa parte do patrimonio románico galego. Edificios con problemas estruturais moi importantes, con problemas de seguridade que dan pe a expolios, pinturas murais en avanzado estado de deterioro, elementos patrimoniais que posiblemente non poidamos mostrar aos nosos fillos porque se terán perdido antes.

Na actual situación de crise que vive Galicia, na que non é preciso lembrarlles a taxa de paro porque será para vostedes motivo de preocupación constante, o Patrimonio Artístico Galego ten que ser visto como unha oportunidade para o desenvolvemento e a creación de emprego no rural galego.

Esta rica herdanza patrimonial que compartimos todos os galegos e galegas debe ser catalogada, preservada e divulgada como merece pola súa dimensión e importancia.

A tutela deste Patrimonio ha de partir da planificación. Chegou a hora de deixar atrás as actuacións de emerxencia para traballar no campo seguro da Xestión do Patrimonio e ancorar esta xestión en catro elementos fundamentais: coñecemento, protección, conservación e divulgación.

Ordenación territorial e planificación urbanística son boas ferramentas e imprescindibles puntos de partida. Pero non abondan. Por todo isto pedímoslles aos Parlamentarios galegos que demanden dos organismos competentes a redacción dun Plan Galego para a conservación e posta en valor do Patrimonio Románico.

Os beneficios da redacción e posta en funcionamento das directrices derivadas afectarían a máis de 500 edificios e extenderíanse por todo o territorio da nosa comunidade. O mundo da construción, e moi especialmente o adicado á rehabilitación, as empresas directamente relacionadas co turismo e todos os galegos e galegas en xeral –os de agora e os que están por vir- veríamonos tamén beneficiados por un plan destas características.

A sociedade galega apostou claramente, a través da universidade pública, pola formación de expertos en diferentes ámbitos (arquitectos, aparelladores, historiadores da arte, Diplomados en conservación de bens patrimoniais…). Ese esforzo non pode ser estéril e os homes e mulleres formados nas nosas universidades son o mellor capital humano para garantir que ese Plan Galego para a conservación e posta en valor do Patrimonio románico teña os redementos que desexamos.

Convidámolos a que visiten o derruído Pazo Bispal de Diomondi e á luz destas pedras valoren a proposta que agora lles facemos chegar.

Agardando que esta solicitude desperte interese na Cámara e poida ser trasladada ao goberno reciban un afectuoso saúdo

II Xeira Románica. Terras do Saviñao

2011-01-25T10:22:00.000+01:00

II Xeira Románica

San Paio de Diomondi e Seteventos

Domingo, 6 de febreiro de 2011

Quen pode asistir?

Calquera persoa -socio o non de O Sorriso de Daniel- que estea interesada en coñecer estas dúas fermosas igrexas do concello d´O Saviñao (Lugo).
Co privilexio de facelo da man de Dna Nieves Peiró, D. Ramón Yzquierdo Perrín e D. Xoán Rodríguez

Cal é o programa?

9h saída en bus de Salgueiriños -Diante do Edificio de Facenda- en Santiago de Compostela
10 parada en Lalín para coller máis xente. Aparcamento de Eroski.

11.30h chegada a San Paio de Diomondi. Explicación sobre a importancia do Pazo bispal de Diomondi e o seu papel na historia da diócese de Lugo a cargo da profesora Dna. María Nieves Peiró. Acompañarános na visita á igrexa D. Ramón Yzquierdo Perrín autor da tese La arquitectura románica en Lugo e membro da Real Academia de Belas Artes do Rosario. O Arquitecto D. Xoán Rodríguez (Presidente do Colexio de Arquitectos de Ourense) faranos unha introdución sobre cómo se aborda unha restauración como a que se debe realizar no edificio de Diomondi recentemente derrubado.

13h. Realización dunha Foto-Denuncia do estado actual do edificio
14h. Xantar no Restaurante Durán de Escairón (O Saviñao)
16h.30h Visita á igrexa de Seteventos (O Saviñao)

Regreso do autobús por Lalín ata Santiago de Compostela

Cal é o custo da II Xeira Románica?

-Billete de bus: 8€

-Xantar: 15€ (Primeiro plato caldo galego, segundo plato xamón asado con arroz de verduras ou pescada á romana, sobremesa e café). Agradécese que no momento de facer a reserva se indique a elección do segundo prato.

Qué hai que facer para poder asistir?

Enviar un correo electrónico a osorrisodedaniel@gmail.com. indicando o nome das persoas que van asistir e se van usar o servizo de bus e se comerán co grupo. É importante deixar un teléfono de contacto. A data límite para anotarse é o 2 de febreiro. O número de prazas para bus e restaurante é limitado

Nota.- Para aqueles que decidan ir polos seus propios medios e xantar fóra do grupo a asistencia é de balde.

¡Correde a voz!
Se vindes nos vosos coches conducide amodiño: O Románico é para vivilo.

O derrubamento do Pazo Bispal de Diomondi triste coroa para pechar o 2010.

2010-12-30T19:36:00.000+01:00

Sección: DE-Ambulatorio Románico

Diomondi
“es uno de los más hermosos y completos ejemplares de nuestra arquitectura románica de la segunda mitad del siglo XII, en su tipo, acabado indudablemente en el mencionado año de 1170, interesante por muchos conceptos”.

Inventario de la riqueza monumental y artística de Galicia.
Ángel del Castillo

Asunto:

Derrubamento do Pazo bispal de Diomondi (O Saviñao-Lugo)

Nesta última semana do ano 2010 ven de producirse un feito realmente triste para o Patrimonio Medieval galego: o derrubamento da fachada d´O Pazo Bispal de Diomondi (O Saviñao-Lugo). O edificio está anexo a unha das igrexas románicas máis importantes de Galicia e pegado a ela pola súa fachada norte.

De entre os que foron ideados para teren uso residencial o Pazo é un dos edificios máis antigos conservados na provincia. Fóra das igrexas románicas (das que Galicia ten por sorte unha gran riqueza) poucos edificios de época tan antiga chegaran aos nosos días e por desgracia agora temos que lamentar un feito realmente descorazonador. A que fora residencia de verán dos Bispos de Lugo viña acusando dende había tempo a necesidade dunha intervención destinada á súa conservación. En boa medida esta intervención, de se producir, chega xa tarde.

Por desgracia este acontecemento pon punto e final a un Annus Horribilis para o Patrimonio galego. A principios de novembro os medios de comunicación cifraban nun 82% o recorte que a Xunta de Galicia lle aplicaba á partida de protección do Patrimonio artístico.

Nun país que non destaca por ter feito grandes investimentos na conservación e posta en valor do seu Patrimonio verdadeiramente isto ven significar que na realidade se opta pola desaparición do mesmo.

Cando se fala de recuperación de Patrimonio Artístico O Sorriso de Daniel quere destacar que tamén se están falando de postos de traballo que se xeneran arredor destas actuacións. Estes postos de traballo en moitas ocasións vencéllanse ao sector da construcción que é un dos máis afectados pola crise. As empresas da construción especializadas no sector do Patrimonio Histórico veríanse beneficiadas por unha política máis comprometida coa salvagarda de todos estes edificios. Á súa vez isto orixinaría movemento turístico. Dous sectores económicos vense polo tanto directamente perxudicados por este tratamento irresponsable.

Lamentablemente faltan cartos, e falta sensibilidade para destinar os que hai, a actuacións que agora se evidencian como urxentes.

Diomondi non se atopa nas rotas máis percorridas, nin no medio dunha cidade monumental, onde as olladas e as imaxes crean conciencia. Cando se vai conmemorar o remate da construción románica da Basílica compostelá, unha das igrexas de máis valía que ten Galicia comeza o ano 2011 máis ameazada que nunca. O derrube producido en Diomondi é unha chamada de atención ás nosas conciencias que debería alertarnos a todos e todas.

Agora conviría revisar as obras que no edificio se fixeron no 2003 e se foron realizadas correctamente, porque o que é obvio é que foron insuficientes. E conviría pechar o ano 2010 cunha decisión tomada: poñer todos os medios necesarios para consolidar o que queda do edificio e procurar que o derrubamento non lle afecte á igrexa de San Paio de Diomondi. Reiteramos que Diomondi é unha das igrexas de máis valía que ten Galicia.

Nunca é tarde para tomar conciencia e nunca é tarde para coidar o patrimonio que lles temos que deixar ás futuras xeracións.

Vocabulario imprescindible:

Deambulatorio: Corredor circular que, nalgunhas igrexas, rodea o altar maior por detrás.

DE-Ambulatorio Románico: Sección creada pola asociación O Sorriso de Daniel para reivindicar a conservación dos edificios do patrimonio medieval galego que se atopan en peor estado.

De-Ambulatorio Románico
quere ser
unha voz que alerta,
unha man que axuda,
un corazón que alenta.

Pola recuperación dos arredores do Mosteiro de Melón.

2010-11-28T12:17:00.000+01:00

A asociación O Sorriso de Daniel pide a demolición da estructura do Polideportivo de Melón en Ourense

Un Tribunal de Ourense ven de inhabilitar por oito anos ao alcalde de Melón. Os actos que levaron a dictar esta sentencia remóntanse a hai máis dun lustro cando, en terreos afectados pola declaración de Ben de Interese Cultural do Mosteiro cisterciense de Melón, o concello ergueu un polideportivo. Segundo se recolle na sentencia a edificación carecía dos permisos preceptivos.

Máis alá das implicacións políticas que esta sentencia trae consigo en O Sorriso de Daniel quixeramos felicitarnos por un acto xudicial que a medio prazo agardamos que incida na desaparición da estructura deportiva que afecta ao fermoso edificio do Mosteiro de Melón.

Sobre o que resta deste mosteiro están execuntándose na actualidade unhas importantes obras de recuperación nas que o Ministerio de Fomento do Goberno de España e a Consellería de Cultura da Xunta de Galicia están a facer un importante investimento.

Sen dúbida de ningunha clase o edificio merece estas actuacións e merece tamén que se evite calquera agresión sobre el como a que veu supoñer a construción deste polideportivo.

O esforzo económico que as administracións están a facer deberia verse acompañado pola urxente demolición da estrutura do edificio que provocou a inhabilitación do actual alcalde. Nun concello como o de Melón onde a presión urbanística non parece ser un problema é sorprendente que se escollese xustamente ese emprazamento para erguer unha dependencia municipal destas características.

A construción do polideportivo, como así o manifestou no seu día a Consellería que dirixía Alberto Núñez Feijoo (PP) e máis tarde a dirixida por Ánxela Bugallo (BNG) contraviña todas as normas que se aplican nos perímetros dos bens que teñen a categoría de BIC e sen embargo os informes saídos desas dúas consellería foron desatendidos polo concello de Melón.

Ademais dos postos de traballo xerados polas obras en si mesmas que se están a executar agora non son despreciables as potencialidades que o edificio románico pode abrir a esta pequena vila se se xestiona pensando que funcione como o eixo vertebrador da oferta turístico-cultural do entorno.

Neste momento, no que o rural do interior de Galicia pelexa por seguir vivo, Melón ademais de un entorno natural privilexiado conta cun patrimonio artístico de singular importancia e a isto súmaselle o feito de atoparse no eixo da autovía que une Vigo con Madrid. Estratexicamente situado a medio camiño entre Ourense e Vigo o máis representativo de todos os edificios da vila parece que podería volver a revivir grazas a esta sentenza e ao investimento que na súa recuperación están a facer o Ministerio dirixido por José Blanco e a Consellería de Roberto Varela.

Ao fío desta sentencia O Sorriso de Daniel quixera facer especial mención do servizo público que prestaron os veciños de Melón que perseveraron na denuncia dos feitos e nos distintos funcionarios e administracións que formularon os expedientes que deron pé a esta sentencia.

Asemade a asociación O Sorriso de Daniel pide que se proceda á demolición da estructura do pavillón no menor tempo posible.

A súa destrución sería a proba definitiva de que a xustiza serve para subsanar os erros cometidos. O patrimonio que herdamos dos nosos devanceiros debe chegar ás mans dos nosos fillos e fillas.

O románico é para vivilo!

Ficha do proceso xudicial

Motivo da denuncia: construción de un polideportivo na zona de protección BIC do Mosteiro de Melón

7 de outubro de 2004: o alcalde asina a acta de planeamento da obra do polideportivo. Ubícase sobre suelo rústico e non conta co permiso da Consellería de Política Territorial (sendo conselleiro Núñez Feijoo) nin de Patrimonio (sendo conselleiro Jesús Pérez Varela). Non contaba coa parcela mínima e non tiña o debido retranqueo.

4 de maio de 2005: tras varios requerimentos desas consellerías e do Valedor do Pobo informa á Xunta de Galicia de que as obras están paralizadas.

Xullo de 2005: reinícianse as obras sen contar cos permisos necesarios de Patrimonio.

20 de xullo de 2005: Patrimonio decreta a paralización

10 de agosto de 2005: rematan as obras.

3 de agosto de 2006: A dirección xeral de urbanismo multa ao concello con 120.000€ polas actuacións.

Maio de 2008: O tribunal superior de Xustiza ordena a demolición do polideportivo.

Advertencias administrativas recibidas en relación a esta obra:
Informe en contra do Secretario do Concello
Advertencias da Dirección Xeral de Patrimonio.
Advertencias da Consellería de Política territorial.